อัปเดตความรู้สุขภาพเบื้องต้นทุกสัปดาห์
FreeDailyLife

ข้อเท้าพลิก ปฐมพยาบาลเบื้องต้น และเมื่อไหร่ต้องไปหาหมอ

ข้อเท้าพลิก ปฐมพยาบาลเบื้องต้น และเมื่อไหร่ต้องไปหาหมอ
ที่มา: Wikimedia Commons

ข้อเท้าพลิกคล้ายยางรัดผมที่ถูกดึงแรงเกินไป ถ้าดึงนิดหน่อย ยางยังหดกลับเป็นรูปเดิม แต่ถ้าดึงแรงหรือบิดผิดทาง เส้นยางจะยืดย้วยหรือขาดบางส่วน เส้นเอ็นรอบข้อเท้าก็เป็นแบบนั้น การดูแลในช่วงแรกจึงสำคัญ เพราะเป็นช่วงที่ส่วนที่ยืดเกินกำลังเริ่มซ่อมตัวเอง

ส่วนใหญ่ข้อเท้าพลิกเกิดจากเรื่องธรรมดา ก้าวพลาดขอบฟุตบาท ลงบันไดเร็วไป เหยียบของในบ้าน หรือเล่นกีฬาแล้วลงพื้นผิดจังหวะ ลำดับต่อไปนี้ใช้ได้ทั้งที่บ้าน ที่ทำงาน และระหว่างเที่ยว

1. หยุดทันที แล้วดูว่ายังลงน้ำหนักได้ไหม

อย่าพยายามเดินต่อเพื่อพิสูจน์ว่าไม่เป็นไร ให้นั่งลงในที่ปลอดภัยก่อน แล้วสังเกตข้อเท้าข้างที่เจ็บเทียบกับอีกข้าง

ถ้าลงน้ำหนักไม่ได้เลย ข้อเท้าบิดเบี้ยวผิดรูป ได้ยินเสียงดังตอนพลิก เท้าชาหรือซีดเย็น หรือปวดมากจนทนไม่ไหว ควรไปโรงพยาบาล ถ้าล้มจากที่สูง บาดเจ็บหลายจุด หรือเคลื่อนย้ายเองไม่ได้ ให้โทร 1669

2. ประคบเย็นเป็นช่วงๆ ในวันแรกๆ

ห่อน้ำแข็งหรือแผ่นเจลเย็นด้วยผ้าบาง แล้ววางบนจุดที่บวม อย่าวางน้ำแข็งบนผิวโดยตรง ประคบเป็นช่วงสั้นๆ แล้วพักให้ผิวกลับมาอุ่น ทำซ้ำได้หลายครั้งในวันแรก ถ้าผิวเริ่มแสบชาหรือขาวซีดให้เอาออก คนที่เป็นเบาหวานหรือมีปัญหาการไหลเวียนเลือดควรระวังเป็นพิเศษ เพราะอาจรู้สึกเย็นช้ากว่าปกติ

ช่วงแรกนี้ไม่ควรนวดแรง ไม่ประคบร้อน และไม่ทาน้ำมันหรือครีมร้อน เพราะอาจทำให้บวมมากขึ้น

3. พันกระชับพอดี แล้วยกเท้าสูงเวลาพัก

ใช้ผ้ายืดพันจากโคนนิ้วเท้าขึ้นมาเลยข้อเท้า ให้กระชับแต่ไม่รัด ถ้านิ้วเท้าเริ่มชา เย็น ซีด หรือปวดตุบๆ มากขึ้น แปลว่าแน่นเกินไป ให้คลายแล้วพันใหม่ เวลานอนหรือนั่งพัก วางเท้าบนหมอนให้สูงกว่าระดับลำตัว ช่วยให้อาการบวมยุบเร็วขึ้น และถ้าผ้าพันรู้สึกแน่นตอนกลางคืน ให้คลายออกได้

ระหว่างนี้ใช้ไม้ค้ำหรือให้คนช่วยพยุงเมื่อต้องเดิน หากต้องการยาบรรเทาปวด ควรถามเภสัชกรว่าแบบไหนเหมาะกับตัวเอง ยิ่งถ้ามีโรคประจำตัวหรือใช้ยาตัวอื่นเป็นประจำ ยิ่งต้องบอกให้เภสัชกรรู้ก่อน

4. สังเกตอาการในวันถัดๆ ไป

ข้อเท้าที่พลิกไม่มากมักค่อยๆ ดีขึ้นทีละวัน บวมน้อยลง เดินได้มากขึ้น รอยช้ำอาจเปลี่ยนสีและเลื่อนลงมาที่เท้าซึ่งเป็นเรื่องปกติ แต่ควรไปพบแพทย์ถ้าผ่านไปหลายวันแล้วยังเดินไม่ได้ อาการบวมหรือปวดเพิ่มขึ้นแทนที่จะลดลง มีไข้ ผิวบริเวณนั้นแดงร้อน หรือรู้สึกว่าข้อเท้าหลวมไม่มั่นคง

ผู้สูงวัยที่ล้มแล้วข้อเท้าพลิกควรให้แพทย์ตรวจแม้อาการดูไม่มาก เพราะกระดูกเปราะกว่าและอาจมีบาดเจ็บที่มองไม่เห็น ช่วงฝนหรือหน้าหนาวที่พื้นลื่นและร่างกายตึง การดูแลผู้สูงอายุในบ้านช่วงฤดูเปลี่ยนก็รวมเรื่องทางเดินและรองเท้าที่ไม่ลื่นไว้ด้วย

5. กลับมาขยับทีละน้อย

เมื่อบวมลดและเจ็บน้อยลง การขยับเบาๆ ช่วยให้ข้อไม่ติด เริ่มจากหมุนข้อเท้าช้าๆ กระดกปลายเท้าขึ้นลง แล้วค่อยเพิ่มเป็นการเดินระยะสั้น ถ้าเจ็บแปลบขึ้นมาให้ลดลงก่อน กีฬาที่ต้องวิ่ง กระโดด หรือเปลี่ยนทิศเร็วควรรอจนเดินได้สบายและทรงตัวขาเดียวได้มั่นคง

คนที่ต้องยืนทำงานทั้งวันจนเท้าและน่องล้า ช่วงกลับไปทำงานใหม่ๆ ควรใส่รองเท้าที่หุ้มส้นและพื้นนุ่ม หาจังหวะนั่งพักบ้าง ถ้าข้อเท้าข้างเดิมพลิกซ้ำบ่อยๆ ควรปรึกษาแพทย์หรือนักกายภาพบำบัดเรื่องการฝึกกล้ามเนื้อและการทรงตัว

6. เตรียมของไว้ก่อนที่จะเกิดอีก

ผ้ายืดพันข้อสักม้วนในกล่องยา กับแผ่นเจลเย็นหรือถุงน้ำแข็งในช่องแช่แข็ง ช่วยให้ไม่ต้องวิ่งหาตอนเจ็บ ถ้าไม่มี ขวดน้ำแช่เย็นที่ล้างสะอาดไม่มีกลิ่นอับห่อผ้าแล้วใช้ประคบแทนได้ชั่วคราว

ระหว่างเที่ยวก็ใช้หลักเดียวกัน ทางเดินป่าบนภูเขาเป็นที่ที่ข้อเท้าพลิกได้ง่าย ใครที่วางแผนเดินขึ้นดอยเชียงรายแล้วอยากรู้ว่าควรพกชุดซ่อมรองเท้ากับผ้าพันข้ออะไรบ้าง ลองเตรียมไว้ในเป้ตั้งแต่ก่อนออกจากที่พัก

ข้อเท้าพลิกไม่ได้แปลว่าเราซุ่มซ่ามหรือไม่ระวัง พื้นต่างระดับกับก้าวที่พลาดเกิดขึ้นได้กับทุกคน ให้เวลาข้อเท้าได้ซ่อมตัวเองโดยไม่เร่ง แล้วค่อยกลับไปทำสิ่งที่ชอบอีกครั้ง